1. LABORATORIUM DRAMATU
Co to jest Laboratorium Dramatu?
Model niemiecki czy anglosaski?
Miejsce LD na mapie teatralnej Warszawy
LD jako ośrodek edukacyjno-artystyczny.
2. OPIS DOTYCHCZASOWEJ DZIAŁALNOŚCI LD
Co to jest Laboratorium Dramatu?
Laboratorium Dramatu to placówka o charakterze artystyczno-edukacyjnym powstała w 2003 roku w Warszawie. Jej celem jest rozwijanie i propagowanie dramaturgii jako podstawy współczesnego teatru. LD realizuje ten cel m.in. poprzez publiczne czytania, warsztaty, podyplomowe studia w Szkole Dramatu, program rezydencji i staży w ramach Instytutu Laboratorium Dramatu oraz realizację spektakli na Scenie LD. W kręgu zainteresowania LD znajduje się nie tylko polska dramaturgia najnowsza, ale również klasyka polska i światowa, interpretowana oraz tłumaczona na nowo.
LD jest zarazem teatrem, placówką badawczą jak i ośrodkiem edukacji, który wykorzystuje dramat jako medium do budowania społecznego dialogu, kształcenia obywatelskich postaw i propagowania uczestnictwa w życiu wspólnoty. Działalność LD opiera się na nowoczesnej, demokratycznej idei "otwartego źródła": każdy z uczestników procesu twórczego ma wpływ na budowanie tekstu dramatu, który staje się podstawą przyszłych spektakli teatralnych.
Swoją ofertę LD adresuje do osób w różnym wieku, poszukujących przy pomocy teatru inspiracji intelektualnej i stymulacji emocjonalnej. W przeciwieństwie do wielu innych teatrów, nie proponuje gotowego "produktu kulturalnego", oferuje za to publiczności udział w procesie budowania nowej wartości kulturowej. Promuje postawę twórczego zaangażowania i aktywnego udziału w życiu kulturalnym.
Dlaczego dramat?
Dramat jest nieodłącznym składnikiem teatru od jego początków. W polskiej tradycji teatralnej zajmuje szczególne miejsce: dramaturgia romantyczna i postromantyczna była fundamentem, na którym wyrósł w XX wieku teatr wielkich reżyserów: Leona Schillera, Juliusza Osterwy, Konrada Swinarskiego. Z kolei twórczość dramaturgiczna Sławomira Mrożka, Witolda Gombrowicza, Tadeusza Różewicza przekroczyła granice kulturowe i stała się jednym z elementów międzynarodowego sukcesu polskiego teatru w drugiej połowie XX wieku.
Mimo istotnej roli, jaką w polskim teatrze pełni dramat nie powstały dotąd w Polsce ośrodki praktycznych studiów nad jego rozwojem. Swoje ośrodki kształcenia mają aktorzy, reżyserzy, scenografowie, kompozytorzy. Dramaturgia pozostaje jedyną dziedziną sztuki, która nie doczekała się w Polsce własnego szkolnictwa. Dopiero niedawno pojawiły się pierwsze próby studiów dramaturgicznych (PWST w Krakowie, Forum Dramaturgiczne przy Instytucie Teatralnym w Warszawie), przygotowują one jednak do funkcji dramaturga w rozumieniu niemieckim, czyli osoby pomagającej reżyserowi w przygotowaniu koncepcji myślowej przedstawienia, ewentualnie poprawienia dramaturgii tekstu, a nie autora piszącego dla teatru.
Dzieje się tak dlatego, że w procesie rozwoju XX wiecznego teatru jako sztuki autonomicznej dramat stał się jedynie pretekstem dla inscenizacji. Polska tradycja teatralna umieszcza go w obszarze literatury, dramatopisarz jest kimś, kto przychodzi do teatru z zewnątrz. Tymczasem najwięksi dramaturdzy tacy jak Shakespeare i Molier byli członkami zespołów teatralnych, pisali z myślą o konkretnym teatrze i jego aktorach. Także dzisiaj bliska współpraca między teatrami i dramatopisarzami jest powszechną praktyką w krajach, które słyną z wybitnej dramaturgii, takich jak Wielka Brytania czy Niemcy.
Laboratorium Dramatu chce włączyć dramatopisarza z powrotem w proces tworzenia spektaklu, na równi z reżyserem i aktorem. Priorytetem w tej pracy są umiejętności profesjonalne. Bez profesjonalizacji polski dramat współczesny nie będzie mógł podjąć rywalizacji z dramaturgią zachodnią, zwłaszcza angielską i niemiecką, za którą stoi cała machina edukacji i promocji.
Ale nie tylko kryterium profesjonalizmu jest ważne w działaniach LD. Dramat jest czymś więcej, niż tylko sprawnie napisanym dialogiem czy pasjonującą historią. Ma do odegrania istotną misję: może prowadzić do podniesienia świadomości i wrażliwości widzów, zarówno na sztukę, jaki i na drugiego człowieka. Poprzez analizę problemów, nurtujących współczesnych Polaków może przyczynić się do budowy społeczeństwa otwartego i obywatelskiego, uczyć odpowiedzialności za wspólnotę i własne życie.
LD chce poprzez wspieranie dramaturgii realizować misję obywatelską teatru. Podąża śladem Wojciecha Bogusławskiego, twórcy Teatru Narodowego, dla którego przedstawienie było nie tylko okazją do rozrywki, ale też istotnym elementem edukacji, budowania poczucia wspólnoty i narodowej tożsamości. LD dąży do dramaturgii, która pobudza zarówno emocje, jak intelekt, traktuje widza jako partnera do rozmowy, zadaje istotne pytania.
Dlaczego Laboratorium?
W Polsce w ostatnich kilkunastu latach powstało wiele projektów, propagujących i wspierających rozwój współczesnej dramaturgii. Należą do nich ministerialny konkurs na wystawienie polskiej sztuki współczesnej, festiwale dramaturgii najnowszej w Radomiu i Gdyni czy wspomniane specjalistyczne studia dramatologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Wszystkie te przedsięwzięcia w istotny sposób przyczyniają się do odnowienia polskiego dramatu i wzmocnienia jego pozycji na scenie.
Brakuje wciąż jednak w Polsce ośrodka, który łączyłby poszukiwania warsztatowe i teoretyczne z praktycznym uprawianiem teatru w oparciu o dramat współczesny. Miejsca, w którym twórcy i autorzy mogliby w systematyczny sposób pracować nad nowymi sztukami i sprawdzać w praktyce ich wartość.
Lukę pomiędzy teorią a praktyką, eksperymentem a popularyzacją wypełnia Laboratorium Dramatu. Jego idea nawiązuje do doświadczeń ośrodków dramaturgicznych w Wielkiej Brytanii, szczególnie Teatru Royal Court w Londynie i Teatru Traverse w Edynburgu. Te dwie sceny, łączące pracę warsztatową i edukacyjną z realizacjami premierowych sztuk współczesnych przyczyniły się w poważnym stopniu do odnowienia brytyjskiej dramaturgii i jej wielkiego międzynarodowego sukcesu na przełomie XX i XXI wieku.
LD nawiązuje zarazem do tradycji polskiego teatru, którego najistotniejsze zdobycze powstawały w warunkach laboratoryjnych. Teatr Reduta, stworzony w dwudziestoleciu międzywojennym przez Juliusza Osterwę był laboratorium, wprowadzającym polską formę realizmu. Doświadczenie Reduty "teatru z misją" stało się punktem odniesienia dla całego pokolenia zarówno twórców, jak i widzów. Teatr Osterwy inspirował innych twórców, jak chociażby Stefana Żeromskiego, który dla tej sceny napisał swój najsłynniejszy dramat "Uciekła mi przepióreczka".
Także Teatr Laboratorium, założony przez Jerzego Grotowskiego w drugiej połowie XX wieku miał charakter eksperymentalno-badawczy. Inspirowany ideami Osterwy, wywarł podobny, całościowy wpływ na kilka pokoleń twórców teatru, zmienił zwłaszcza rozumienie sztuki aktorskiej. Zainspirował także ludzi niezwiązanych zawodowo z teatrem, którzy z doświadczenia Laboratorium czerpali wzór do kształtowania swej życiowej drogi.
Warto podkreślić, że obie te instytucje były przedsięwzięciami realizowanymi z publicznych środków. Reduta była wręcz priorytetowym projektem rządowym jako instytucja, propagująca polską literaturę i kształtująca nowoczesny model polskiego inteligenta.
Laboratoria teatralne są bowiem w swej istocie instytucjami użytkowymi. Pełnią funkcje pomocnicze wobec teatrów repertuarowych, które nie mogą pozwolić sobie na eksperymenty. Zarazem poprzez działalność warsztatową i edukacyjną mają wpływ na odbiorców, kształtują ich wiedzę i przygotowują do świadomego odbioru nowej sztuki.
Laboratorium Dramatu działa w obu tych obszarach: tworzy zaplecze dla polskiego teatru i popularyzuje dramaturgię wśród szerokich kręgów publiczności. Są już pierwsze efekty tej działalności. Blisko czterdzieści sztuk, które przeszły przez czytania w LD, miało premiery w Szczecinie, Zielonej Górze, Wałbrzychu, Legnicy, Radomiu, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu i Warszawie, w tym trzy w Narodowym Starym Teatrze i dwie w Teatrze Narodowym. W projektach LD wzięło udział prawie 400 twórców, a liczba widzów idzie w dziesiątki tysięcy. Ten dorobek jest kapitałem do przyszłych, bardziej systematycznych działań.
Model niemiecki czy anglosaski?
W Europie dominują dzisiaj dwa modele uprawiania teatru: niemiecki i anglosaski. Model niemiecki teatru jest głęboko osadzony w tradycji mieszczańskiej, jego charakter sprowadza się do szerokiej oferty dla społeczeństwa konsumpcyjnego: od totalnego, klasycznego teatru oper Wagnera do teatru, który austriacki dramatopisarz Werner Schwab określił jako "mycie duszy w klozecie", a więc instytucji, w której społeczeństwo oczyszcza się ze swoich frustracji i realizuje na scenie rewolucję: obyczajową, polityczną czy psychologiczną. W teatrze tym dominuje inscenizator-dyktator, który dokonuje dekonstrukcji klasyki w duchu doraźności społeczno-politycznej albo poprzez zbiory skeczy i improwizacji zwanych "postdramaturgią".
Paradoks teatru niemieckiego polega na tym, że model teatru, w którym mają się kanalizować rewolucyjne emocje i lewicowy światopogląd, jest bardzo drogi w utrzymaniu. Potrzebuje wielkich, stałych zespołów, drogiej maszynerii i techniki multimedialnej; można powiedzieć, że cena za to, aby młodzież mogła się wyszumieć w teatrze, dla współczesnego państwa opiekuńczego nie gra roli.
Przeciwieństwem modelu niemieckiego jest model angielski oparty na dopływie nowej dramaturgii i doskonałym aktorstwie. Całe zaplecze teatru angielskiego opiera się na systemie kształcenia i wyławiania talentów dramaturgicznych. Dramatopisarstwa młodzi Anglicy uczą się zarówno na uniwersytetach jak i w licznych studiach dramaturgicznych zorganizowanych przy teatrach.
Nowy dramat w krajach anglojęzycznych jest nie tylko podstawą teatru, ale również rozwoju intelektualnego i społecznego młodego człowieka. Konstrukcja, umiejętność operowania gatunkami teatralnymi i konwencjami, błyskotliwy dialog, wymyślanie wciąż nowych historii, które każde pokolenie dostarcza swoim rówieśnikom jako tematów do przemyśleń, w rzeczywistości buduje świadomość młodego pokolenia.
Nie lekceważąc doświadczeń inscenizacyjnych teatru niemieckiego, jego eksperymentów z przestrzenią teatralną i wzbogacaniem teatralnych form, LD zdecydowanie optuje za doświadczeniem teatru anglojęzycznego, uważając iż model ten pomaga w kształtowaniu się społeczeństwa otwartego i świadomie demokratycznego zarówno swojej tradycji, tożsamości jak i świadomie kształtowanej przyszłości.
Nie mówiąc już o tym, że koszty inwestycji w teatr opierający się na dramaturgii, czyli myśleniu, są nieporównywalnie mniejsze niż koszty ton dekoracji czy sprzętu elektroakustycznego.
Miejsce LD na mapie teatralnej Warszawy
Stołeczne teatry w ostatnich latach uległy daleko posuniętej polaryzacji. Podstawowym kryterium podziału stała się publiczność. Część scen kieruje swoją propozycję do ludzi młodych i bardzo młodych, poszukujących w teatrze ryzyka artystycznego i eksperymentu, nowych, otwartych form i aktualnych tematów.
Inne teatry adresują swoją propozycję do widza konserwatywnego, w wieku dojrzałym, który oczekuje od teatru czytelnego i estetycznego przekazu na ustalonym, profesjonalnym poziomie.
Wychodząc z założenia, że kultura w każdym jej stadium stanowi wypadkową dwóch rozbieżnych dążeń "postępu i tradycji" Laboratorium chce skierować swą ofertę do tej części społeczeństwa, która nie identyfikuje się ani poprzez wiek, ani poprzez nastawienie konserwatywne lub nowoczesne. Jako swego podstawowego odbiorcę LD widzi człowieka poszukującego "przy pomocy teatru" propozycji intelektualnej i aktywności emocjonalnej.
Laboratorium Dramatu może wypełnić lukę pomiędzy teatrami "zaangażowanymi", skierowanymi do buntowniczo nastawionej młodzieży, a scenami zachowawczymi, które adresują swoją propozycję do klasy średniej. Jest bowiem otwarte zarówno na eksperyment, jak i na tradycję.
Otwarciu na różne grupy społeczne i wiekowe służą cztery główne nurty działalności LD: dramat najnowszy, klasyka polskiej współczesności i dramat światowy.
- Dramat najnowszy jest przedmiotem prowadzonego od 2006 roku programu "Lektor", w ramach którego autorzy z całej Polski mogą nadsyłać i testować swoje utwory w LD.
- Polska klasyka, powstała do 1989 roku przypominana jest w ramach programu "Stwarzanie światów", cyklu aktorskich czytań i dyskusji nad zapoznanymi tekstami.
- Klasyka światowa analizowana była przez dwa sezony w ramach cyklu "Potępieni za niewiarę", który prezentował (wraz z merytorycznym wprowadzeniem) zapomniany dramat światowy. W ramach tego cyklu w grudniu 2008 odbyło się tzw. Triduum hiszpańskie czyli trzy dni, podczas których zostały przeczytane klasyczne i nowe sztuki hiszpańskojęzyczne. W tym wypadku również każdemu czytaniu towarzyszyły wstępy ekspertów i dyskusje z widzami.
- Obecnie realizowany jest cykl czytań antycznych tragedii "Toksyczna rodzina antyczna", według tej samej formuły.
Tym działaniom - nakierowanym zarówno na zjawiska najnowsze, jak i na tradycję - towarzyszy otwarcie na twórców z różnych pokoleń. Kilkuletnia działalność LD zaowocowała współpracą z autorami i reżyserami młodej generacji, jak również twórcami średniego i starszego pokolenia. Edukacyjny aspekt tych działań już daje o sobie znać.
Metoda "otwartych źródeł"
Podstawą działania LD jest metoda „otwarcia źródeł”, tożsama z tym, co jest najbardziej charakterystyczne dla wieku XXI, czyli z otwarciem dostępu do różnych sfer życia i aktywności. Idea otwarcia cechuje nowoczesne podejście do życia społecznego. To, czym dla polityki jest otwieranie granic, dla technologii informacyjnej internet, a dla informatyki ruch „open source”, tym dla teatru jest idea Laboratorium Dramatu. Metoda „otwarcia źródeł” polega na włączeniu w proces powstawania dramatu innych, poza autorem, osób: aktorów, reżyserów, specjalistów, widzów, a w proces powstawania spektaklu – autora.
Metoda ta została już wielokrotnie sprawdzona w historii dramatu. Jest przeniesieniem we współczesne warunki wspomnianych już, najstarszych i najlepiej sprawdzonych modeli – począwszy od teatru greckiego, gdzie autor stał u zarania procesu scenicznego, poprzez teatr elżbietański, barok hiszpański, aż wreszcie do tradycji teatru Reduta, który inspirował dramatopisarzy do pisania nowych tekstów.
Inny rodzaj otwarcia LD to otwarcie na autorów, którzy stworzyli polski dramat powojenny. LD pragnie zaoferować tej, spisanej niejako na straty grupie, możliwość drugiego wejścia do teatru. Zarówno w sensie powrotu do działalności dramatopisarskiej, ofiarowania im sceny i środowiska twórczego, jak i w sensie powtórnego, krytycznego i kreatywnego przeczytania powstałych przed 1989 rokiem utworów. Tego typu działalność Laboratorium rozpoczęło w sezonie 2007/08 i przynosi ona już wymierne skutki w postaci kontaktu i pracy z dramaturgami starszego pokolenia, których utwory zostały włączone w program czytań (na przykład Jarosław Abramow-Newerly).
LD jako ośrodek edukacyjno-artystyczny.
Jednym z głównych celów LD jest szeroko pojęta edukacja – adresowana zarówno do twórców teatralnych, którzy mają możliwość poszerzania swych kompetencji zawodowych jak i do widzów, którzy, niezależnie do wieku i zawodu – pragną stale się rozwijać i uczestniczyć aktywnie w życiu kulturalnym.
Temu celowi służy działająca od 2008 roku podyplomowa Szkoła Laboratorium Dramatu, która w praktyczny sposób kształci młodych adeptów sztuki dramaturgicznej. Podobny cel ma także cykl warsztatów z cyklu „Sztuka Dialogu” oraz klas mistrzowskich, które prowadzą w Szkole LD wybitni dramatopisarze światowi (m.in. Janusz Głowacki, Mark Ravenhill, Nikołaj Kolada).
Na wyższych uczelniach na całym świecie, zarówno technicznych jak i humanistycznych, studenci odbywają zajęcia z teatru, które nie tylko wspomagają ich wrażliwość artystyczną, ale też pomagają w nauce kreatywnej pracy zespołowej, która procentuje w ich późniejszym życiu niezależnie od uprawianego zawodu. W Polsce ta tradycja jeszcze się nie zakorzeniła. LD może pełnić rolę międzyuczelnianego ośrodka nauczania teatru, gdzie szkoły wyższe będą mogły kierować swoich studentów na semestr zajęć.
Dla współczesnych młodych ludzi teatr może stać się platformą edukacji, której brakuje w systemie szkolnym. Miejscem, w którym rozwiązania społecznych i cywilizacyjnych problemów znajduje się w drodze kreacji, gdzie sztuka otwiera się na zjawiska zachodzące we współczesnej Polsce i świecie. Laboratorium Dramatu poprzez pracę nad tekstem dramatycznym – zwykle wywiedzionym z doświadczenia społecznego i egzystencjalnego – w specyficzny sposób uczy umiejętności opisu tych zjawisk i dyskusji nad nimi, ponieważ dla twórczego przetworzenia rzeczywistości potrzebna jest umiejętność budowania dystansu. Dystans zaś do doświadczenia własnego i innych pomaga w otwarciu na drugiego człowieka.
Praca nad dramatem uczy zatem trudnej sztuki społecznego komunikowania w świecie, w którym ta umiejętność staje się coraz bardziej kluczowa i stanowi o szansach na rozwój zarówno indywidualny jak i społeczny.
LD jako miejsce debiutu
Warszawa co roku przyciąga dziesiątki utalentowanych artystów, absolwentów szkół teatralnych z całego kraju. W stolicy trudno jednak jest zadebiutować i to zarówno w zawodzie aktora, reżysera, jak scenografa czy dramaturga. Konkurencja jest bardzo duża, do dwudziestu warszawskich teatrów przyjmuje się rocznie zaledwie kilku nowych aktorów, reszta musi szukać miejsca gdzie indziej. Jednym z niebezpieczeństw, które wisi obecnie nad młodym pokoleniem twórców, jest wymuszona trudnymi warunkami życiowymi ucieczka do kuszących łatwym zarobkiem seriali czy reklam. Bez teatru jednak i możliwości poważnego uprawiania swojego zawodu młodzi aktorzy, reżyserzy czy dramaturdzy bardzo łatwo mogą swój talent rozmienić na drobne.
LD jest miejscem, gdzie młodzi twórcy mogą nie tylko zadebiutować, ale również pracować i rozwijać się w swoich zawodach, doskonaląc warsztat i zwiększając zawodowe szanse. Laboratorium Dramatu to także Laboratorium Debiutu, miejsce, gdzie można zobaczyć ich osiągnięcia. W przyszłości korzystać na tym będą również inne sceny w Warszawie i całym kraju.
2. OPIS DOTYCHCZASOWEJ DZIAŁALNOŚCI LD
W Laboratorium Dramatu w latach 2003-2009:
• Powstała baza danych zawierająca ponad 700 sztuk teatralnych (w tym część w różnych wariantach), napisanych przez 150 autorów.
• Powstał portal internetowy (www.labodram.pl), dokumentujący pracę Laboratorium Dramatu i komentujący jego działalność, będący obecnie największą w Polsce bazą danych o współczesnej polskiej dramaturgii.
• Odbyło się ponad 60 edycji czytań w Laboratorium Dramatu i sześć warsztatów „Sztuka Dialogu”, podczas których przeanalizowano ponad 120 sztuk w ramach tzw. „czytań reżyserskich” i ponad 40 sztuk w ramach „czytań aktorskich”. Wzięło w nich udział 40 reżyserów, 50 dramatopisarzy i 270 aktorów.
Zrealizowano 16 projektów:
• „Koronacja” M. Modzelewskiego (Teatr Narodowy, Warszawa)
• „111” T. Mana (Teatr Narodowy, Warszawa)
• „147 dni” R. Bolesto (Teatr Powszechny, Warszawa)
• „Tiramisu” J. Owsianko (Studio Buffo, Przodownik, Warszawa)
• „Urojenia” P. Jurka (Galeria Le Madame, Przodownik, Warszawa)
• „Absynt” M. Fertacz (Przodownik, Warszawa)
• „Sztuka mięsa” J. Papisa (Przodownik, Warszawa)
• „Agata szuka pracy” D. Łukasińskiej (Studio Buffo, Warszawa)
• „O Matko i Córko!” R. Bolesto (Przodownik, Warszawa)
• „Malambo” T. Słobodzianka (Przodownik, Warszawa)
• „Matka cierpiąca” T. Kaczmarka (Przodownik, Warszawa)
• „Szajba” M. Sikorskiej-Miszczuk (Przodownik, Warszawa)
• „Gardenia” E. Chowaniec (Przodownik, Warszawa)
• „Przylgnięcie” P. Rowickiego (Przodownik, Warszawa)
• „Biedny Ja, Suka i Jej Nowy Koleś” M. Walczaka (Przodownik, Warszawa)
• „Tango Laboratorium” recital M. Górnickiej (Przodownik, Warszawa)
33 inne sztuki, które przeszły przez czytania w LD, miały swoje prapremiery w Szczecinie, Zielonej Górze, Wałbrzychu, Legnicy, Radomiu, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie, w tym trzy w Narodowym Starym Teatrze.
W grudniu 2004 r. odbył się I, a w grudniu 2006 r. II Przegląd Laboratorium Dramatu, podczas którego pokazano publiczności w sumie 18 projektów. Przeglądy spotkały się z dużym zainteresowaniem publiczności (po każdym pokazie odbywały się dyskusje z udziałem widzów, prowadzone m.in. przez wybitnych moderatorów z dziedziny psychologii, socjologii, polityki, filozofii, teologii, teatrologii, etc) .
LD wzięło udział w licznych festiwalach, przeglądach i spotkaniach teatralnych promujących nową polską dramaturgię, zdobywając szereg nagród i wyróżnień, w tym wyjątkowo cenne wyróżnienie Fundacji Pro Publico Bono.
